Były niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz-Birkenau, zlokalizowany w Oświęcimiu na południu Polski, jest miejscem o wyjątkowym znaczeniu dla historii i zbiorowej pamięci. W 1979 roku obiekt wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako trwałe świadectwo zbrodni popełnionych przez reżim nazistowski podczas II wojny światowej.
Baraki obozu koncentracyjnego Auschwitz I, fot. Steven1991, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Powstanie obozu
Auschwitz I — obóz macierzysty — został założony przez władze SS w połowie 1940 roku na terenie dawnych koszar polskiej artylerii. Pierwotnie więziono tam głównie polskich więźniów politycznych: żołnierzy, duchownych, intelektualistów i członków ruchu oporu. Brama z napisem „Arbeit macht frei" jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli historii obozu.
Na początku 1942 roku, w ramach realizacji polityki „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej", kompleks obozowy rozbudowano o Auschwitz II-Birkenau, który stał się głównym centrum masowej zagłady. Na terenie Birkenau wzniesiono drewniane baraki mieszczące setki tysięcy deportowanych, a do realizacji mordów przemysłowej skali wybudowano cztery duże krematoryjne kompleksy z komorami gazowymi.
Skala i mechanizm zbrodni
Auschwitz-Birkenau był największym nazistowskim obozem koncentracyjnym i ośrodkiem zagłady. Ofiarami obozu byli przede wszystkim Żydzi deportowani z całej Europy, a także Polacy, Romowie, Sowieci jeńcy wojenni i osoby z innych grup prześladowanych przez reżim nazistowski. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz Muzeum Auschwitz-Birkenau prowadzą dokumentację historyczną i naukową tego miejsca.
Muzeum Auschwitz-Birkenau
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu prowadzi działalność edukacyjną i dokumentacyjną. Strona oficjalna: auschwitz.org.
Wyzwolenie i upamiętnienie
27 stycznia 1945 roku oddziały Armii Czerwonej wkroczyły na teren obozu i uwolniły około 7 000 więźniów, których siły SS nie zdążyły ewakuować lub zamordować. Data 27 stycznia obchodzona jest od 2005 roku jako Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu, ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ.
W 1947 roku, z inicjatywy byłych więźniów i przy wsparciu polskich władz, na terenie byłego obozu macierzystego otwarto muzeum. Obecnie kompleks muzealny obejmuje zarówno Auschwitz I, jak i rozległy teren Auschwitz II-Birkenau, gdzie zachowały się ruiny komór gazowych i krematorów, wysadzone przez Niemców w ostatnich dniach funkcjonowania obozu.
Auschwitz jako przestrzeń refleksji
Obóz Auschwitz-Birkenau stał się dla wielu narodów — przede wszystkim dla narodu żydowskiego i polskiego — miejscem fundamentalnym dla rozumienia XX-wiecznej historii Europy. Coroczna Międzynarodowa Młodzieżowa Pielgrzymka Pokutna i Marsz Żywych gromadzą uczestników z kilkudziesięciu krajów. Obiekt UNESCO podkreśla, że zachowanie materialnych pozostałości obozu służy jako przestroga przed ideologiami opartymi na dehumanizacji.
Polska pamięć narodowa
Auschwitz jest wpisany w polską pamięć zbiorową na wielu poziomach. Wśród więźniów obozu byli Polacy — cywile i żołnierze podziemnego państwa polskiego. Rotmistrz Witold Pilecki, oficer Armii Krajowej, dobrowolnie dał się aresztować i wywieźć do Auschwitz I, by stamtąd organizować ruch oporu i przekazywać relacje o zbrodniach na zewnątrz. Jego raport, sporządzony po ucieczce w 1943 roku, był jednym z pierwszych szczegółowych świadectw dotarłych do rządów alianckich.
Ochrona i konserwacja
Obiekty byłego obozu wymagają stałych prac konserwacyjnych ze względu na postępujące niszczenie materiałów — zwłaszcza drewnianych baraków w Birkenau. Muzeum realizuje wieloletnie programy konserwatorskie finansowane ze środków polskich i międzynarodowych, w tym z fundacji powołanej przez rządy kilkudziesięciu państw.